ਆਖ਼ਰੀ ਬੱਸ
ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਆਖ਼ਰੀ ਬੱਸ ਦਾ ਇੰਜਣ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਮੀਂਹ ਲਗਾਤਾਰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੜਕ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੱਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਹੀ ਸਵਾਰੀਆਂ ਸਨ।
ਕਮਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਘੜੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਸੱਤ ਵੱਜ ਕੇ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਆਖ਼ਰੀ ਬੱਸ ਸੀ। ਜੇ ਇਹ ਵੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਰਾਤ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੱਟਣੀ ਪੈਣੀ ਸੀ।
ਉਹ ਦੌੜ ਕੇ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਕੰਡਕਟਰ ਨੇ ਟਿਕਟ ਪੁੱਛੀ।
“ਨਵਾਂਪੁਰ,” ਕਮਲ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਕੰਡਕਟਰ ਨੇ ਟਿਕਟ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
“ਅੱਜ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਪੁੱਤ।”
ਕਮਲ ਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦਿੱਤੀ। “ਕੰਮ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ।”
ਉਹ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਬੱਸ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੀ।
ਕਮਲ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਤਨਖਾਹ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਉਹ ਘਰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦਾ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਬਿਮਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ।
ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਘਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਂ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਬੱਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਦੂਰ ਸੀ ਕਿ ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਬੱਸ ਹੌਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
“ਅੱਗੇ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਹੈ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ।
ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਬੱਸ ਇੱਕ ਸੁੰਨ ਸੜਕ ਕੋਲ ਰੁਕ ਗਈ। ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਕੰਡਕਟਰ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਰੁਕਣਾ ਪਵੇਗਾ।”
ਸਵਾਰੀਆਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਬਾਹਰ ਮੀਂਹ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕਮਲ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ। ਫ਼ੋਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।
ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੁੱਤ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ?”
“ਨਵਾਂਪੁਰ।”
“ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ?”
“ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ।”
ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਫਿਰ ਘਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਜਲਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।”
ਕਮਲ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ।
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਬੱਸ ਮੁੜ ਚਲਾਈ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਸੜਕ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਸੀ।
ਬੱਸ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।
ਅਚਾਨਕ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦੁਕਾਨ ਕੋਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਬੱਸ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਬੱਸ ਵੱਲ ਆਇਆ।
“ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਫ਼ੋਨ ਹੈ? ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਲਈ ਮਦਦ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”
ਕਮਲ ਤੁਰੰਤ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਿਆ।
“ਕੀ ਹੋਇਆ?”
“ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਪਾਣੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ।”
ਕਮਲ ਨੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ। ਬੱਸ ਹੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਭਾਜੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਲੈ ਚੱਲੀਏ। ਹਸਪਤਾਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।”
ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੜਕ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ, “ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।”
ਕਮਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਰੁਕੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।”
ਕੁਝ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਹਾਮੀ ਭਰੀ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਧੀ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਈ।
ਬੱਸ ਮੁੜ ਚੱਲ ਪਈ।
ਹਰ ਮਿੰਟ ਕੀਮਤੀ ਸੀ। ਡਰਾਈਵਰ ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਬੱਸ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਮਲ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਦਮੀ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਿਆ ਰਿਹਾ।
ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਡਰੋ ਨਾ, ਅਸੀਂ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗੇ।”
ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹਸਪਤਾਲ ਆ ਗਿਆ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲਿਆ।
ਉਸਦੀ ਧੀ ਨੇ ਕਮਲ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜ ਲਏ।
“ਵੀਰ ਜੀ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ।”
ਕਮਲ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”
ਬੱਸ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਈ। ਹੁਣ ਰਾਤ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬੱਸ ਨਵਾਂਪੁਰ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਲਗਭਗ ਗਿਆਰਾਂ ਵੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਕਮਲ ਬੱਸ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਾਂ ਛਤਰੀ ਲੈ ਕੇ ਸੜਕ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।
“ਮਾਂ! ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਏ?”
ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲਈ।
“ਤੇਰਾ ਫ਼ੋਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ।”
ਕਮਲ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵੱਲ ਤੁਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤੇ ਸਨ।”
ਮਾਂ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਬੋਲੀ, “ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।”
ਘਰ ਅੰਦਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਕਮਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਆ ਗਈ।
“ਆ ਗਿਆ?”
“ਹਾਂ ਪਾਪਾ।”
ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ।
“ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਤੂੰ ਆਵੇਂਗਾ।”
ਕਮਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ?”
ਪਿਤਾ ਜੀ ਹੱਸੇ। “ਪੁੱਤ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਵਾਅਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ… ਉਹ ਵਾਅਦੇ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਨੇ।”
ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ।
ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਮਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਤ ਜਿਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਉਹ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਹੁਣ ਠੀਕ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਧੀ ਨੇ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਕਮਲ ਦਾ ਨੰਬਰ ਲੱਭ ਕੇ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ।
ਕਮਲ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਬਾਹਰ ਮੀਂਹ ਰੁਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਹਲਕੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਜੇ ਉਹ ਉਸ ਰਾਤ ਆਖ਼ਰੀ ਬੱਸ ਨਾ ਫੜਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਹਸਪਤਾਲ ਨਾ ਪਹੁੰਚਦਾ।
ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ “ਆਖ਼ਰੀ ਬੱਸ” ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਮਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਘਰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕਈ ਵਾਰ ਅਸਲ ਕਾਮਯਾਬੀ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਘਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇ ਦਿਓ।
ਕਿਉਂਕਿ ਆਖ਼ਰੀ ਬੱਸ ਕਦੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।