ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਗਲੀ
ਬਲਵੀਰ ਦੀ ਕਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੀ ਰੁਕ ਗਈ। ਸੜਕ ਪੱਕੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਮੋੜ, ਉਹ ਬੋਹੜ ਦਾ ਦਰੱਖਤ, ਉਹ ਖੂਹ — ਸਭ ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਤੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਦਮ ਪੁੱਟਦਾ ਉਸ ਗਲੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਸੀ।
ਗਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਹੀ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਹੁੱਕਾ ਪੀਂਦਾ। ਬਲਵੀਰ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ — ਇਹ ਤਾਂ ਦੀਦਾਰ ਚਾਚਾ ਸੀ, ਓਹੀ ਜਿਹੜਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤੰਗ ਬਣਾਉਣੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਵਾਲ ਪੂਰੇ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਉਹੀ ਸੀ।
"ਚਾਚਾ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ?" ਬਲਵੀਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਮੁਸਕਰਾ ਪਿਆ। "ਓਏ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਹਰਬੰਸ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਬਲਵੀਰ ਹੈਂ! ਜਿਹੜਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੀ ਨਾ?"
ਬਲਵੀਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੀਦਾਰ ਚਾਚੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ — ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੇ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।
ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਬਲਵੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਹਰਲਾ ਬਨੇਰਾ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਲੱਕੜ ਓਹੀ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅੱਖਰ ਖੁਰਚੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਅੱਖਰ ਛੂਹੇ। ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਪਈ — "ਬਲਵੀਰਾ, ਰੋਟੀ ਖਾ ਲੈ, ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਗਈ।"
ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਿਆ ਤੇ ਗਲੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਬੋਹੜ ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਗੁੱਲੀ-ਡੰਡਾ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਸੇ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਬਲਵੀਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਗਲੀ ਕਦੇ ਬੁੱਢੀ ਹੋਈ ਹੀ ਨਹੀਂ — ਬਸ ਚਿਹਰੇ ਬਦਲ ਗਏ ਸਨ।
ਸ਼ਾਮ ਢਲਦਿਆਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਕਾਰ ਵੱਲ ਤੁਰਿਆ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ — ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਧੂਰੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਤਰ ਹੁਣ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਗਲੀ ਵੱਲ ਇੱਕ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰਹਾਂ, ਇਹ ਗਲੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹੇਗੀ।"
ਗਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਹੀ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਹੁੱਕਾ ਪੀਂਦਾ। ਬਲਵੀਰ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ — ਇਹ ਤਾਂ ਦੀਦਾਰ ਚਾਚਾ ਸੀ, ਓਹੀ ਜਿਹੜਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤੰਗ ਬਣਾਉਣੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਵਾਲ ਪੂਰੇ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਉਹੀ ਸੀ।
"ਚਾਚਾ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ?" ਬਲਵੀਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਮੁਸਕਰਾ ਪਿਆ। "ਓਏ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਹਰਬੰਸ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਬਲਵੀਰ ਹੈਂ! ਜਿਹੜਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੀ ਨਾ?"
ਬਲਵੀਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਈਆਂ। ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੀਦਾਰ ਚਾਚੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ — ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੇ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।
ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਬਲਵੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਹਰਲਾ ਬਨੇਰਾ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਲੱਕੜ ਓਹੀ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅੱਖਰ ਖੁਰਚੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਅੱਖਰ ਛੂਹੇ। ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਪਈ — "ਬਲਵੀਰਾ, ਰੋਟੀ ਖਾ ਲੈ, ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਗਈ।"
ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਿਆ ਤੇ ਗਲੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਬੋਹੜ ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਗੁੱਲੀ-ਡੰਡਾ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਸੇ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਬਲਵੀਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਗਲੀ ਕਦੇ ਬੁੱਢੀ ਹੋਈ ਹੀ ਨਹੀਂ — ਬਸ ਚਿਹਰੇ ਬਦਲ ਗਏ ਸਨ।
ਸ਼ਾਮ ਢਲਦਿਆਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਕਾਰ ਵੱਲ ਤੁਰਿਆ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ — ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਧੂਰੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਤਰ ਹੁਣ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਗਲੀ ਵੱਲ ਇੱਕ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰਹਾਂ, ਇਹ ਗਲੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹੇਗੀ।"