ਓਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗਲੀ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਬਚਪਨ ਛੱਡ ਆਏ | ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਵੁਕ ਕਹਾਣੀ

**“ਗਲੀ ਓਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਓਹ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸੀ।”** ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਮੇਰੇ ਕਦਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਸ ਪੁਰਾਣੀ ਗਲੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਬੀਤਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਭੀੜ, ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ 'ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਗਲੀ ਦੇ ਮੋੜ ਵੱਲ ਤੁਰਿਆ। ਦੂਰੋਂ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਗਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਲਗਭਗ ਓਹੀ ਸੀ। ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਗਲੀ ਦਾ ਮੋੜ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦਾ ਗਿਆ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਮਾਂ ਇੱਥੋਂ ਵੀ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗਲੀ ਤਾਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਗਲੀ ਦੀ ਰੌਣਕ ਕਿਤੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ## ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਸਵੇਰ ਅਲਾਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। “ਉੱਠ ਜਾ ਪੁੱਤ, ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਦੇਰ ਹੋ ਜਾਣੀ ਆ।” ਅਸੀਂ ਰਜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ ਲੁਕਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ, “ਬਸ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਹੋਰ।” ਉਹ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਕਦੇ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਬਿਸਤਰੇ ਤੋਂ ਉੱਠ ਜਾਂਦੇ। ਕਦੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਕਮੀਜ਼ ਦਾ ਬਟਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਕਦੇ ਜੁੱਤੀ ਦਾ ਫੀਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਕਦੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਾਲਾ ਬੈਗ ਵੀ ਅੱਧਾ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ। ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਗਲੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਦੁਨੀਆ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਸਕੂਲ ਵਾਲੇ ਜੁੱਤਿਆਂ ਹੇਠੋਂ ਮਿੱਟੀ ਉੱਡਦੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਘੰਟੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਯਾਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੀ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਜ਼ੇ ਪਰੌਂਠਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਦੌੜ ਹੌਲੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ## ਉਹ ਰੁੱਖ ਜੋ ਸਾਡਾ ਅੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਗਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਰੁੱਖ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਡਾ ਅੱਡਾ ਸੀ, ਸਾਡਾ ਖੇਡਣ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਡੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜ਼ਦਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਉਸਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਬੈਠਦੇ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਓਥੇ ਹੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਦੇ। ਗੇਂਦ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਸਾਨੂੰ ਡਾਂਟਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਗੇਂਦ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਤਣੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਰੁੱਖ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪੱਕਾ ਗੇਟ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੇਟ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਦਿਲ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ। ## ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਕਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਦੀਆਂ ਟੌਫੀਆਂ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਕਾਨ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਅਸੀਂ ਟੌਫੀਆਂ, ਬਿਸਕੁਟ ਅਤੇ ਚਿਪਸ ਖਰੀਦਦੇ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਜਾਂ ਦਸ ਰੁਪਏ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਦੁਕਾਨ ਵਾਲਾ ਚਾਚਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦਾ, “ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਸੇ ਦੇ, ਫਿਰ ਸਮਾਨ ਮਿਲੂ।” ਅਸੀਂ ਹੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ, “ਚਾਚਾ, ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਦਿਆਂਗੇ।” ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡਾ “ਕੱਲ੍ਹ” ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਟੌਫੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਦੁਕਾਨ ਬੰਦ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਟਰ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਪਲ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦੁਕਾਨ ਸਾਡੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਹ ਬੰਦ ਸ਼ਟਰ ਬਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਪਲ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਆਏ ਹਾਂ। ## ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਦੋਸਤ ਅਚਾਨਕ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ। “ਓਏ… ਤੂੰ?” ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਉਹੀ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਹੱਸਿਆ। “ਬੜੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਏਂ।” ਮੈਂ ਵੀ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ ਯਾਰ, ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ।” ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਤੂੰ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।” ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਨੌਕਰੀ ਆ ਗਈ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦੌੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਸਾਲ ਲੰਘਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਪਿੱਛੇ ਛੁੱਟਦਾ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਇੱਕੋ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਰਸਤੇ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ## ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਬਚੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਕੰਧ ਕੋਲ ਜਾ ਬੈਠੇ ਜਿੱਥੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਦਿਆਂ ਕਈ ਵਾਰ ਗੇਂਦ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਕੰਧ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਦਿਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਕੰਧ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਯਾਦ ਆ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸਟੰਪ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸੀ?” ਮੈਂ ਹੱਸ ਪਿਆ। “ਤੇਰੀ ਗੇਂਦ ਹਰ ਵਾਰ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।” ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਬੋਲਿਆ, “ਮੇਰੀ? ਤੇਰੀ ਤਾਂ ਸਿੱਧੀ ਖਿੜਕੀ ਤੋੜਦੀ ਸੀ!” ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਪਲ ਲਈ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਉਹੀ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ, ਨਾ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਦੀ। ਸਾਡੀ ਦੁਨੀਆ ਇੱਕ ਬੈਟ, ਇੱਕ ਗੇਂਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਖੇਡਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ। ## “ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ?” ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ?” ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹਰ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ।” ਉਹ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਯਾਰ… ਓਹ ਲੋਕ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸੀ।” ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਗਈ। ਸੱਚ ਹੀ ਤਾਂ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼। ਬਾਪੂ ਦੀ ਡਾਂਟ। ਦੋਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ। ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਘੰਟੀ। ਰਸੋਈ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਪਰੌਂਠਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੀ ਉਹ ਆਵਾਜ਼— “ਆ ਜਾ ਪੁੱਤ, ਰੋਟੀ ਲੱਗ ਗਈ ਆ।” ## ਬਚਪਨ ਵਾਪਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਸ਼ਾਮ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲਈ। ਉਹ ਜਾਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਕਹਿ ਗਿਆ, “ਫੇਰ ਆਈਂ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਜ਼ਰੂਰ।” ਪਰ ਦਿਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਈ “ਫੇਰ” ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਾਂ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਗਲੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮੋੜ ਤੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹੀ ਗਲੀ ਸੀ। ਉਹੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਉਹੀ ਘਰ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਕਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ— **ਅਸੀਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।** ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹੀ ਗਲੀ, ਉਹੀ ਘਰ ਅਤੇ ਉਹੀ ਕੰਧ ਸਾਨੂੰ ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਨ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦੇਣਗੇ। ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਬਚਪਨ ਕਿਸੇ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਬਚਪਨ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਬਚਪਨ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਬੈਠਾ ਸਾਡੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ। **ਬਚਪਨ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।** ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਥਾਂ ਤਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ… ਪਰ ਉਹ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। **ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਓਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।**